©2018 by Siam Fabric Printing Co., Ltd.

ผ้าลายอย่าง
SIAM FABRIC

ผ้าลายอย่าง เป็นผ้าในราชสำนักในสมัยอยุธยาและรัตนโกสินทร์ตอนต้น เหตุที่เรียกว่าผ้าลายอย่าง เพราะว่าเป็นผ้าพิมพ์ที่ออกแบบโดยราชสำนักสยามแล้วส่งไปพิมพ์ที่อินเดีย (แหล่งผลิตสิ่งทอคุณภาพเยี่ยมในสมัยนั้น) จึงได้ชื่อว่าผ้าลายอย่าง  คือ ทำตามอย่างที่ออกแบบไปให้

 

ส่วนผ้าลายนอกอย่าง เป็นลายผ้าที่เกิดจากช่างอินเดียคิดค้นขึ้นตามอย่างผ้าไทยแต่นำเอาลายของอินเดียเข้าไปผสมผสาน ผ้าพิมพ์ ผ้าลายที่แขกรับทำตามลายไทยที่สั่งไป เช่น ลายพุ่มข้าวบิณฑ์พรหมก้านแย่ง เทพนมก้านแย่ง และกินรีรำ เป็นต้น ผ้าพิมพ์ที่มีลายตามกระบวนลายไทยเรียกว่าผ้าลายอย่าง ต่อมาพ่อค้าแขก คิดทำขึ้นตามลายไทยแต่ไม่เหมือน ผ้าลายแบบนี้เรียกลายนอกอย่าง เท่าที่ทราบผ้าพิมพ์มีลายต่างๆ ที่ใช้เป็น ตัวอย่างดังนี้
ก. ลายประจำยาม ล้อมด้วยลายก้านขดสองลาย แยกออกจากช่อดอกไม้ดอกเดียวกัน เป็นแนวตลอด ทั้งผืนคั่นด้วยแนวดอกไม้แปดกลีบ

ข. ลายพุ่มข้าวบิณฑ์พรหมก้านแย่งกินนรรำ หรือเทพรำ คือ ลายหลักเป็นลายพุ่มข้าวบิณฑ์ โดยใช้ ลายกนกเปลวล้อมรอบพรหมครึ่งองค์ พระหัตถ์คู่กลางประนมอยู่หว่างพระอุระ พระหัตถ์ที่เหลือทั้งซ้ายขวา ทรงถือดอกไม้ ลายพุ่มข้าบิณฑ์นี้ล้อมรอบด้วยลายเทพรำทั้งสี่ด้าน หันพระเศียรชนกันกลางแนวลายบนยอด และด้านล่างของลายพุ่มข้าวบิณฑ์พระหัตถ์ของเทพสององค์ที่อยู่ตรงข้ามกันยกในท่ารำมาบรรจบกัน ระหว่างพระบาทคั่นด้วยลายประจำยามและมีกนกเปลวประดับเป็นแห่งๆ เพื่อประกอบให้ลายเทพรำนี้อยู่ใน แนวรูปสี่เหลี่ยมกลายๆ เพิ่มความงดงามให้แก่ลายยิ่งขึ้น

ค. ลายพุ่มข้าวบิณฑ์เทพนมก้านแย่ง ลายเทพนมล้อมด้วยลายกนก นอกลายออกไปเป็นลายก้าน แย่งที่ทำเป็นรูปนาคกลายๆ ระหว่างลายพุ่มข้าวบิณฑ์แต่ละตัวคั่นด้วยลายดอกไม้หยาบๆ ทำให้ลายได้ สัดส่วนดียิ่งขึ้น

ง. ลายพุ่มข้าวบิณฑ์เทพนมสลับลายกินรีรำเป็นแถวๆ คือ แถวบนวางรูปลายพุ่มข้าวบิณฑ์เทพนม เป็นระยะ ล้อมประดับด้วยกนกเปลวและเส้นหยักเป็นกรอบ แถวล่างเป็นลายกินนีรำวางลายสับหว่าง กับลายเทพนม นอกจากนี้ยังมีลายอื่นๆ อีก ผ้าพิมพ์ลายนี้นอกจากตัวผ้าจะมีลายดังกล่าวแล้ว ผ้ายังแบ่ง ทำลายที่เชิงอีกด้วย ลายที่เชิงผ้าพิมพ์นั้นเป็นส่วนที่เน้นให้เห็นความสวยงามของผ้ายิ่งขึ้น โดยใช้ลาย ที่แปลกออกไปจากลายตรงผืนผ้าส่วนของลายเชิงจะมีกี่ส่วนนั้นย่อมแล้วแต่ความสวยงาม และความคิด ประดิษฐ์ของผู้ทำ เท่าที่พบมีแบ่งเนื้อที่ตรงเชิงผ้าออกเป็นสองส่วน ส่วนล่างสุดเป็นลายกรวยเชิงโปร่ง ขนาบด้วยลายขอบลูกประคำเป็นแนว ถัดจากลายกรวยเชิงเป็นลายหน้ากระดาน แบ่งออกเป็น ๓ แนว แนวกลางกว้างเป็นสองเท่าของแนวบนและแนวล่าง แต่ละแนวคั่นลายของลูกประคำ แนวกลางประดับ ด้วยลายประจำยามแปลง ซึ่งตรงกลางลายเขียนเป็นลายนกในจินตนาการกำลังกระพือปีก ลายประจำยาม คั่นด้วยลายกนกในโครงของลายมังกรสองตัวเกี่ยวกันกัน ส่วนแนวบนและแนวล่างของลายแนวกลาง เป็นเถาว์ดอกไม้แปดกลีบที่แปลงมาจากลายประจำยามปีกค้างคาว